بیانیه کمیته ملی ایکوموس ایران به مناسبت روز جهانی بناها و محوطه‌ها

ICOMOS LOGO Transparent small

بیانیه کمیته ملی ایکوموس ایران  به مناسبت روز جهانی بناها و محوطه‌ها

روزجهانی بناها و محوطه‌های تاریخی در ۲۹ فروردین ۱۳۶۱ خورشیدی(۱۸ آوریل ۱۹۸۲) توسط ایکوموس پیشنهاد گردید و در بیست و دومین کنفرانس جهانی یونسکو در سال ۱۳۶۲ به تأیید رسید. این روز ویژه موقعیتی را فراهم می‌آورد که آگاهیهای عمومی در باب تنوع میراث جهانی، کوشش‌های لازم برای حفاظت از آن و همچنین توجه به آسیب‌پذیری آنها افزایش یابد.

ایکوموس، برای امسال، کمیته‌های ملی، کمیته‌های علمی بین‌المللی و اعضای خود را به سازماندهی فعالیت‌هایی با نگاه به موضوع “علم و میراث‌ فرهنگی” تشویق نموده است. دو زمینه اساسی در برخورد با این رویداد یکی نقش علوم و فرآیندهای علمی در خلق میراث فرهنگی است و دیگری سهمی است که علم و فناوری در مطالعه این آثار دارد.

مقدمه:

شورای بین المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، سال ۲۰۰۹ میلادی را سال میراث و علم نامیده است، بدین منظور که در این سال، با برجسته کردن سهم علوم در خلق میراث فرهنگی و همچنین شناخت آن، به یکی دیگر از اجزاء اصلی و بنیادین تشکیل دهنده میراث توجه شایسته مبذول گردد. گردهمایی‌ها، سخنرانی‌ها، گفتگوها و سایر رویدادهای سازمان یافته در این باب، آگاهی عمومی را در کیفیت جوهری میراث، افزایش بیشتری خواهد داد و مسئولیت مشترک مدیران و مسئولین و مردم را بویژه در مورد بناها و محوطه‌های تاریخی بعنوان بزرگترین چارچوب فضایی ارزشهای فرهنگی سنگین‌تر خواهد کرد.

این مهم متضمن دو رویکرد با هدف واحد است:

رویکرد نخست نقش علوم را در خلق میراث فرهنگی – جستجو می‌کند و دیگری ارزیابی سهم علم و تکنولوژی نوین را در شناخت میراث فرهنگی مورد توجه قرار می‌دهد.

کمیته ملی ایکوموس ایران با توجه به خواستگاه فرهنگی تاریخی خود و با استقبال از موقعیتی که در صحنه جهانی فراهم آمده است به برخی از واقعیتهای فرهنگ ملی در پیوند با اصول جهانی اشاره می‌نماید به این امید که بتواند نظر مساعد اولیای امور و مسئولین را بیش از پیش به اهمیت این وجه از منشور حفاظت جلب نماید:

·         امروزه سهم علومی که به گذشته می‌نگرند و از این طریق در پی دریافت حقایق و تفسیر تعبیر واقعیتهای کنونی می‌باشند، در میان علوم جدید بسیار چشمگیر و قابل توجه است. از این دیدگاه حال و آینده بدون برقراری پیوند با گذشته قابل تصور نیست.

·         فرآیند‌های علمی به دنبال تجربیات فرهنگی انسان سامان یافته است، و به یاری این فرآیندها و تکنولوژی و فن‌آوری، سطح دیگری از فرهنگ تحت عنوان تمدن ظاهر گردیده است. از خلال آثار و شواهد باقی‌مانده از فرهنگ‌ها و تمدن‌های پیشین می‌توان سهم علوم و فن‌آوری را در خلق میراث فرهنگی ارزیابی کرد.

·         شناخت ظرایف علمی و فنی مستتر در میراث جز از طریق بکار گیری روشهای علمی میسر نیست. این که مقوله خاصی از میراث فرهنگی با چه نظامهای علمی در ارتباط است یا به عبارت دیگر، علوم تحلیل کننده پدیده مورد نظر کدامند، سئوال موجه ایست که پاسخ آن در هر عصری بر حسب تحولات علمی آن دوران می‌تواند متفاوت باشد، از جمله در زمان حال می‌توان به فهرست معینی از علوم دست یافت که متناسب با درجه شناخت علمی ماست.

·         ایران به عنوان یکی از شرکاء تمدن جهانی از نظر دارا بودن تعداد کثیر و متنوعی از محوطه ها و بناهای تاریخی مسئولیت سنگینی بر عهده دارد و بخشی از تاریخ علم را نه به عنوان دانسته هایی مربوط به گذشته بلکه به عنوان بستر تحول مبانی علوم جدید در اختیار دارد و از آن حفاظت می‌کند.

·         شناخت و معرفت کافی به احوال پدیده‌ها و فرآیندهای فرهنگی و طبیعی غالباً از طریق رویکرد تاریخی به آنها میسر خواهد شد.

شناخت علمی میراث فرهنگی به معنی شناخت آن در فرآیند تاریخ علم و مبادی مابعدالطبیعه آن تا عصر حاضر است. این مدعا آنجاست که کیفیت پیشرفت خود علم نیز در یک فرآیند تاریخی قابل شناسایی و معرفت است. بنابراین ما فرآیندهای میراث را در فرآیند تاریخی علوم و مرتبط با مبادی مابعدالطبیعه آن خواهیم شناخت نه منحصرا از طریق علم معاصر.

·         یکی از مهمترین پیامهای علمی مستتر در میراث فرهنگی ایران با توجه به ویژگیهای جغرافیایی آن، مصرف حداقل منابع محیطی و انرژی در برابر ایجاد حداکثر تنوع فرهنگی است. این مهم به یاری علم و با تکیه بر هوشمندی انسانی در این سرزمین صورت عمل به خود گرفته است. امید است این الگوی فرهنگی جدا بتواند به یک حرکت علمی در سطح ملی مبدل گردد. و از این طریق به آرمانهای جهانی یاری رساند.

·         اگر نظریه تداوم الگوهای فرهنگی ایران در فرآیند تاریخی معتبر باشد، باید بتوان به اصول مشترک بین آنها و پدیده های طبیعی پیرامون دسترسی پیدا کرد. همچنین این اصول ناگزیر در بسیاری از عرصه‌ها بطور پنهان و آشکار خود را ظاهر خواهد کرد. در این صورت می‌توان منتظر فلسفه پیوند دهنده‌ای باشیم که نشان دهد الگوهای میراث فرهنگی تا چه اندازه با مظاهر طبیعی پیرامون خود وحدت دارند. خوشبختانه اینگونه توجهات علمی به میراث فرهنگی از سوی دانشجویان و دانش‌پژوهان ایرانی در دانشگاه‌ها و سایر موسسات پژوهشی روز به روز در حال گسترش است.

·         اعتبار و ارزش کاربردی دانش بومی، نظامهای فنی و مصالح سنتی در مرمت و حفاظت بناها و محوطه های تاریخی ایران، در پرتو دانش جدید همچنان به قوت خود باقیست و علوم و تکنیکهای نوین تحلیل، تعارضی با درک شهودی و کیفی، به مثابه تکنولوژی طراحی که در برپایی شاهکارهای معماری اینسرزمین ارزش عملی خود را به اثبات رسانده‌اند، ندارد. این آثار بر رابطه مستقیم درک شهودی و فنون عملی تاکید دارند.

·         تهدیدهایی را که استفاده سهل انگارانه از تکنولوژی در عرصه های مختلف نظیر توسعه ناپایدار، جنگ و غیره متوجه میراث فرهنگی کرده است. امکانات و فرصتهای بسیار درخشان کاربرد آن را در جهت شناخت، معرفی، مرمت میراث در محاق قرار داده است.

فرصتهایی نظیر استفاده از فن‌آوری‌های ژئوفیزیک – استفاده از سیستمهای لیزری، اشعه ایکس، سیستمهای اطلاعاتی و ارتباطی، تحلیل ساختاری و مدلسازی و غیره هم‌اکنون نقش بی‌سابقه‌ای در امر شناخت و حفاظت دارند. به هر حال استفاده از علم و فن‌آوری باید در جهت راهبردهای فرهنگی- تاریخی یا به عبارت دیگر باید در جهت آن چیزی باشد (که ما می‌خواهیم آن را نگهداریم) در این‌جا تهیه طرح‌های راهبردی با رویکرد فرهنگی- تاریخی برای حفاظت و مرمت محوطه ها و بناهای تاریخی پیش از شروع طرح‌های عملیات ضرورت خود را آشکار می‌کند.

·         ایران طیف گسترده‌ای از فرهنگ‌ها و سنت‌ها را در قالب حوزه‌های فرهنگی و تاریخی متعدد و پیوسته به یگدیگر با هویت واحد و نیرومند ایرانی- اسلامی گردهم ‌آورده است که با طبیعت متنوع آن در تعامل اند. به این ترتیب قلمرو تاریخی غنی و وسیعی از ارزشهای جهانشمول پدیدآمده است. اینک ما در برابر تعهدات سنگین ناشی از این غنای فرهنگی قرار داریم. همکاری نهاد‌های مردمی و سازمانهای دولتی بیش از هر زمان دیگر موجب دلگرمی و امیدواری در جهت غلبه بر مشکلات این راه است.

·         ضرورت رویکرد تاریخی به مسائل به منظور شناخت و دریافت پاسخ لازم در ایران به عنوان یک کشور کهنسال، بویژه در زمینه‌های معماری و شهرسازی- توسعه- برنامه‌ریزی مهندسی و غیره احساس می‌شود، به این ترتیب پژوهندگان در میراث فرهنگی ایران سهم عظیمی در برنامه‌های آموزشی متکی به این رویکرد، از مدرسه تا دانشگاه را خواهند داشت.

·         تکمیل تجربیات کشورهایی که علی الرغم سوابق تاریخی اندک، به پیشرفتهای مطلوبی در این زمینه‌ها نائل شده‌اند منوط به برقراری پیوند با تجربیات حاصل از رویکرد تاریخی به مسائل، در کشورهای کهنسال است. به این ترتیب موازنه‌ای در تبادل علمی و فرهنگی کشورهای مختلف جهان حاصل خواهد شد.

·         به عنوان نمونه‌ای گویا نمیتوان نقش خواجه نصیرالدین طوسی و میراث دانشمندان قلاع الموت را از تحولات علمی در زمینه‌های هندسه- معماری- مهندسی- ستاره‌شناسی و بسیاری علوم دیگری که محوطه تاریخی و گنبد سلطانیه به مثابه شاهد جاوید آنرا نمایندگی می‌کند، جدا کرد.

ظهور آثارمعماری که تحت نظر مستقیم خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی طبیب- مهندس شهرشناس و دانشمند بزرگ هدایت و مدیریت شده است، بدون یک جنبش و نهضت علمی فراگیر قابل تصور نیست.

در پایان به مناسبت سال جهانی میراث و علم، کمیته ملی ایکوموس ایران با احترام کلیه نهادهای علمی، پژوهشی، اجرایی کشور را که مشتاق بررسی و تفحص در مبانی علمی پیش گفته هستند فرا می‌خواند تا با همکاری یکدیگر حرکتی را در سطح ملی نسبت به مضامین علمی و فنی مستتر در میراث فرهنگی ایران در رشته‌های مختلف بوجود آورند.

 

هم صدا با سایر ملل جهان، اعضای ایکوموس ایران در این روز به بزرگداشت ارزش‌های نهفته در بناها و محوطه‌های تاریخی پرداخته، لزوم شناخت و حفاظت از آنها را همآهنگ با دیگر ملل، یاد‌آور می‌شوند.

کمیته ملی ایکوموس ایران به مناسبت سال” علم و میراث‌فرهنگی” :

–         ملت ایران و مسئولین منتخب و منتصب کشور را توجه می‌دهد به دورنگری در انتخابها و تصمیم‌گیری‌ها برای جلوگیری از پیگیری راه‌های سئوال برانگیز. همچون احداث مترو در خیابان چهار باغ و بنای بُرج جهانما در  شهر اصفهان و توسعه بی‌قاعده و نوسازی در بندر سیراف، مهمترین بندر کهن ایران در خلیج فارس  و مواردی مانند آنها.    

–         مالکان آثار و سرمایه‌گزاران را توجه می‌دهد به امکان بهره‌برداری اقتصادی و کسب تشخص اجتماعی، در صورت برخورد مناسب با آثار تاریخی که شامل توجه و رعایت سلسله مراتب شناخت، حفاظت، مرمت و احیای آثار بر پایه اصول علمی است. که این مهم در سایه به کارگیری کارشناسان مجرب حاصل خواهد شد.

–         مسئولان قضایی و امنیتی کشور را توجه می‌دهد به لزوم جلوگیری از بهره‌برداری غارتگران میراث فرهنگی از دستاوردهای علم و فناوری – همچون دستگاههای فلزیاب- در غارت و تخریب آثار تاریخی.

–         شهرداران و شوراهای اسلامی شهرها را توجه می‌دهد به لزوم بررسی، مستندنگاری، حفاظت و مرمت علمی عناصر تاریخی شهری از طریق به کارگیری گروههای کارشناسی مجرب و تأسیس دفاتر نظارت‌ دائمی بر بافتهای تاریخی در شهرداریها.

–         مطبوعات و رسانه‌ها را توجه می‌دهد به تهیه برنامه‌ها و اخبار مستند و بی‌طرف در خصوص آثار تاریخی و حوادث پیرامون آنها بر پایه شواهد و مستندات علمی، و جلوگیری از ورود سرنوشت بناهای تاریخی به دایره جریانات غیر علمی.

–         کارشناسان اقتصادی را توجه می‌دهد به لزوم محاسبه علمی ارزشهای اقتصادی ناشی از بهره‌برداری صحیح از آثار تاریخی در سایه حفظ و بهره‌برداری فرهنگی و هویتی از اینگونه آثار.

–         صاحبان حِرَف و اصناف را توجه می‌دهد به شناخت، مستند‌نگاری، حفاظت و مرمت علمی ابنیه و محوطه‌های مرتبط با حرفه‌هایشان.

–         کارشناسان میراث فرهنگی را توجه می‌دهد به دقت در رعایت سلسله مراتب علمی در شناخت، حفاظت، مرمت و احیای آثار تاریخی و لزوم فراگیری مستمر در زمینه اصول، فرآیندها و روشهای علمی مرتبط.

–         پژوهشگران را توجه می‌دهد به تلاش برای شناخت و کشف اصول و فرآیندهای علمی به کار رفته در برپایی یا بهره برداری از بناها و محوطه‌های تاریخی و همچنین به جایگزینی روشهای متکی بر حدس و گمان با روشها و ابزارهای مطمئن علمی.

–         دانشجویان را توجه می‌دهد به دقت در یادگیری اصول و روشهای علمی شناخت و حفاظت آثار تاریخی و شرکت فعال در برنامه‌های علمی و آموزشی مرتبط.

در این سال که به نام “علم و میراث‌فرهنگی” نامگذاری شده است، کمیته ملی ایکوموس ایران “اصلاح و ارتقای باورهای جمعی را در جستجو و رعایت اصول علمی در زمینه شناخت، حفاظت و مرمت آثار تاریخی” به عنوان یکی از اهداف پیش رو انتخاب و به اعضای خود و سایر علاقمندان معرفی می‌نماید. 

 

با احترام

 کمیته ملی ایکوموس ایران

۲۹ فروردین ۱۳۸۸  روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی -سال علم و میراث فرهنگی

.