ایکوموس ایران

بیانیه ایکوموس ایران به مناسبت روز جهانی بناها و محوطه ها

نظر به تاکید اساسنامه سازمان ملل متحد بر مراقبت و حمایت از میراث جهانی و اعلام آن‌که تخریب هر بخش از میراث فرهنگی و طبیعی هر کشور باعث فقر میراث فرهنگی همۀ ملل جهان خواهد بود؛ و توجه به این واقعیت که میراث بشری امروزه علاوه بر تهدیدات عادی بیش از پیش در اثر تحولات زندگی اجتماعی و اقتصادی در معرض تخریب و تهدید واقع شده‌ است و امکانات اقتصادی، علمی و فنی کشورهای عضو در سطح ملی نیز کفایت لازم برای پیشگیری از این تهدیدات را ندارد، سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی سازمان ملل متحد (یونسکو) در هفدهمین اجلاس کنفرانس عمومی خود در سال ۱۹۷۲ کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان را به تصویب رساند. این کنوانسیون میراث فرهنگی هر کشور را جزئی از میراث فرهنگی بشر دانسته و مسئولیت و تکالیف مشترکی را در حفاظت از آن تبیین می‌نماید.

ایران به عنوان یکی از مؤسسین و فعالان تهیه و تصویب کنوانسیون و اولین رئیس آن نقش تاریخی خود را در این اقدام فرهنگی خطیر ایفا نمود و با الحاق رسمی به آن در سال ۱۳۵۳ ضمن عضویت در کمیتۀ بین‌الدول سه اثر فرهنگی برگزیده خود: چغازنبیل به شمارۀ ۱۱۳ ، تخت‌جمشید به شمارۀ ۱۱۴ و میدان نقش جهان به شمارۀ ۱۱۵ را در سال ۱۳۵۸ در زمرۀ میراث جهانی به ثبت رساند.

وقفه‌ای چند ساله که در ثبت آثار در فهرست میراث جهانی با وقوع انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی بوجود آمده بود در دهۀ ۱۳۸۰ خاتمه یافت و سرانجام ایران مجدداً موفق شد اینبار با فاصله‌ای نزدیک به ۱۰۰۰ شماره محوطۀ تاریخی- فرهنگی تخت‌سلیمان را به شمارۀ ۱۰۷۷ به ثبت برساند. در پی آن با مساعی سازمان میراث فرهنگی کشور مجموعۀ آثار ثبت شده ایرانی با ثبت ۱۰ اثر دیگر به ۱۳ اثر ثبتی ارتقاء یافت.

بی‌شک ایران با غنای فرهنگی چند هزار ساله خود توانائی عرضه تعداد بی‌شماری آثار در سطح بین‌المللی و ثبت جهانی آن را دارد، لکن باید توجه داشت که ثبت جهانی آثار، اقدامی در خود تمام شده نیست و ضروری است کلیۀ تکالیف در رابطه با این آثار چه قبل و چه بعد از ثبت آن با دقتی بیشتر به‌انجام رسد.

ثبت هر اثر در فهرست میراث جهانی به‌منزلۀ تثبیت جایگاه رفیع ایران در فرهنگ بشری و جلب توجه جهانیان به آن اثر است. اگر مقدمات لازم علمی، فنی، اجتماعی و …. لازم در پاسخگوئی به این توجه جهانی فراهم نباشد تأثیرات منفی این اقدام بیش از آثار مثبت آن خواهد بود. با توجه به مادۀ ۲-۸ کنوانسیون که اعضای کمیتۀ بین‌الدول را نمایندگان مناطق و فرهنگ‌های جهانی می‌شمارد ضروری است ایران با توجه به پیشینه و نقش خود در این کنوانسیون با دقت و فعالیت بیشتر و سنجیده‌تر در روند ثبت آثار اقدامات خود را در مسیر کسب جایگاه بحق و شایستۀ جهانی و منطقه‌ای سامان بخشیده و نقش مؤثر خود را با عضویت مجدد در کمیتۀ میراث جهانی ایفا نماید.

[۱]  Managing Disaster Risks of World Heritage

[2]  Preparing World Heritage Nominations

[3]  Guidance on Heritage Impact Assessments for Cultural World Heritage Properties

بزرگداشت روز جهانی بناها و محوطه ها

چهلمین سالگرد تصویب کنوانسیون میراث جهانی

سخنرانان:

آقای مهندس محمدرضا حائری قرائت بیانیه ایکوموس

آقای مهندس عادل فرهنگی “کنوانسیون ۱۹۷۲″

آقای ابراهیم حیدری “کلیسای زُور زُور”

چهارشنبه  ۳۰ فروردین ۱۳۹۱

از ساعت ۱۵ تا ۱۷

تالار دکتر شیرازی، واقع در خیابان ولیعصر، ضلع جنوب غربی پارک ساعی، شماره ۲۱۶۹، فرهنگستان هنر، مرکز هنرپژوهی نقش جهان

چهارمین دوره‌ی فعالیت ایکوموس ایران چندی پیش با برگزاری انتخابات هیأت مدیره‌ی این مؤسسه به‌طور رسمی آغاز و مهدی حجت برای یک دوره‌ی سه ساله‌ی دیگر به‌عنوان مدیر این مجموعه انتخاب شد. به گزارش خبرنگار بخش میراث فرهنگی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، ایکوموس ایران که نماینده‌ای از شورای بین‌المللی یادمان‌ها و محوطه‌های تاریخی است، حدود ۹ سال پیش در ایران آغاز به کار کرد. در این مدت، فعالیت‌های زیادی توسط این مؤسسه انجام شده است، ولی در یکی دو سال گذشته به‌دلیل تخریب‌ها و اتفاق‌های ناخوشایندی که در حوزه‌ی میراث فرهنگی کشور رخ داد و نیز با توجه به عضویت چهره‌های شاخص و قدیمی حوزه‌ی میراث فرهنگی در ایکوموس، انتظار زیادی از این مؤسسه‌ی علمی ـ فرهنگی وجود داشت و با توجه به برآورده نشدن آن‌ها، همواره گلایه‌هایی از نحوه‌ی فعالیت ایکوموس ایران و برخی اعضای آن شنیده می‌شد. در این راستا خبرنگار ایسنا پس از گفت‌و‌گو با برخی اعضای ایکوموس ایران درباره‌ی وظایف و انتظارها از این مؤسسه، مسائل، مشکلات و گلایه‌های مطرح‌شده را با رییس ایکوموس ایران در میان گذاشت.

ایکوموس ایران در جایگاه راضی‌کننده‌ای نیست

دکتر مهدی حجت ابتدا درباره‌ی این‌که ایکوموس ایران چقدر در راستای وظیفه‌ی مهم خود، یعنی تلاش برای حفاظت از بناها و محوطه‌ها‌ی تاریخی فعالیت کرده است و آیا در جایگاهی که می‌توانست باشد، قرار دارد یا خیر؟ توضیح داد: کار اصلی ایکوموس که مجمعی از خبرگان متخصص در حوزه‌ی حفاظت از بناها و محوطه‌های تاریخی محسوب می‌شود، این است که مراقبت کند تا به آثار تاریخی صدمه‌ای وارد نشود. در واقع، از آنجا که حفاظت از آثار تاریخی وظیفه‌ی‌ اصلی سازمان میراث فرهنگی است، ایکوموس باید بر کیفیت حفاظتی که از آثار انجام می‌شود نظارت کند و اگر می‌تواند در مواقعی، برای بهتر انجام شدن این کار توصیه‌هایی را مطرح کند.

او ادامه داد: بنابر این توضیح‌ها، اکنون ایکوموس اصلا در جایگاه راضی‌کننده‌ای نسبت به انجام این وظیفه نیست؛ دلیل آن نیز کوتاهی کردن ما نیست، بلکه شرایطی است که در مجموع، در حوزه‌ی میراث فرهنگی در کشور وجود دارد.

رییس ایکوموس ایران افزود: طبیعتا اتفاق‌های بسیاری می‌افتد که در راستای حفاظت از آثار نیستند و مردم هم از آن‌ها آگاهی دارند. اگر قرار باشد دستگاهی مانند ایکوموس به‌عنوان یک NGO به‌طور مرتب این وقایع را اعلام عمومی کند و مسائل را به جراید بکشاند، جو بزرگی علیه کسانی که مسؤول این کار هستند و مدیریت حفاظت از آثار را برعهده دارند به‌وجود می‌آید و البته ما نمی‌خواهیم چنین شرایطی ایجاد شود.

برخی اتفاق‌های میراث فرهنگی از حوزه‌ی «ندانم‌کاری» خارج شده است

حجت تأکید کرد: بسیاری از این اتفاق‌ها به‌دلیل ورود پیدا نکردن و اطلاع نداشتن کسانی است که این‌چنین تصمیم‌گیری می‌کنند. هرچند به‌نظر می‌رسد برخی اتفاق‌هایی که اکنون در حوزه‌ی میراث فرهنگی کشور رخ می‌دهد، از حوزه‌ی «ندانم‌کاری» خارج شده و به مرز نگران‌کننده‌ای رسیده است. به‌طوری که آثار تاریخی زیادی در نقاط مختلف کشور به دلایل متعدد در حال فرسایش و از بین رفتن‌اند و به توجه و نگاه ویژه‌ای نیاز دارند.

نخستین رییس سازمان میراث فرهنگی کشور با اشاره به این‌که در طول دوران جنگ تحمیلی مسؤول میراث فرهنگی ایران بوده است، گفت: می‌دانم حرف‌هایی مانند کمبود بودجه بهانه‌هایی بیش نیستند و اکنون سازمان میراث فرهنگی توانایی‌های زیادی را برای انجام وظایف خود دارد؛ ولی شاید در نگاه‌هایی که نسبت به میراث فرهنگی کشور وجود دارد، تردید‌هایی ایجاد شده یا شاید امور دیگری به‌جز حفاظت از میراث فرهنگی اولویت پیدا کرده است که به انهدام آثار توجه نمی‌شود.

حجت اظهار کرد: مشخص است که انجام مأموریت نظارتی و قرار گرفتن در موضع یک ناصح و دلسوز از سوی ایکوموس، حتما پذیرش طرف مقابل را لازم دارد. البته تا کنون درباره‌ی توصیه‌هایی که مطرح می‌شد ملاحظاتی را رعایت می‌کردیم تا این‌طور تصور نشود که ایکوموس ایران نگاه دیگری نسبت به فعالیت‌های کنونی حفاظت از میراث فرهنگی دارد. هر چند به هر حال همیشه نسبت به آنچه در مقیاس‌های مختلف در کشور اتفاق می‌افتاد، احساس فشار، ناراحتی و نگرانی داشته‌ایم.

او با بیان این‌که در برخی موارد مانند اصفهان که موضوع بسیار حاد بود، ایکوموس ایران وارد عمل شد و بیانیه صادر کرد، اضافه کرد: با این حال حداکثر تلاش خود را کرده‌ایم تا آنچه انجام می‌شود، بیشتر در راستای افزایش آگاهی مردم باشد تا نقد آنچه دستگاه مسؤول در این حوزه انجام می‌دهد.

حفاظت از آثار تاریخی در ذهن‌ها اتفاق می‌افتد

حجت معتقد است: حفاظت در ذهن‌ها اتفاق می‌افتد و باید با آگاهی‌ای که مردم نسبت به ارزش میراث فرهنگی خود پیدا می‌کنند، به حفظ آن‌ها قائل شوند، نه این‌که فردی که خانه‌ای ثبتی دارد، آرزو کند آن را به‌نحوی با کمک یا بدون کمک سازمان میراث فرهنگی خراب یا از فهرست آثار ملی خارج کند.

او گفت: در دنیا برای مردمی که خانه‌ یا ملکی دارند که جزو میراث فرهنگی است، شرایطی فراهم می‌شود که علاوه بر فایده‌ی مالی بسیار، به داشتن آن هم افتخار می‌کنند؛ اما برخلاف این موضوع در ایران وجود دارد، زیرا با شرایطی که ایجاد کرده‌ایم کسانی که آثار ثبتی دارند می‌خواهند به‌نحوی از شر ثبتی بودن ملک‌شان خلاص شوند. در نتیجه، دستگاه مربوط نیز احساس می‌کند به این ترتیب، هم برای خودش مشکل ایجاد می‌کند وهم برای مردم، بنابراین کلا صورت مسأله را پاک و ثبت را رها می‌کند و به‌سراغ ثبت جهانی آثار می‌رود که خطر کمتری دارد.

وی تأکید کرد: البته من منکر ثبت جهانی آثار نیستم و ارزش‌های آن را می‌دانم، ولی در برابر نابود شدن تعدادی از آثار، اکتفا کردن به چند اثری که ثبت جهانی شده‌اند کار درستی نیست.

او درباره‌ی موضوع توصیه کردن و پذیرش آن از سوی متولیان حفاظت از میراث فرهنگی، گفت: ما (ایکوموس) مثل پزشکی می‌مانیم که نسخه‌ای‌ را می‌نویسیم، ولی مریض ما دوست ندارد آن را مصرف کند. بنابراین اگر تعداد گلایه‌های ما زیاد شود ممکن است سوءتفاهم‌هایی به‌وجود آید که درصدد هستم این سوء‌تفاهم‌ها تا حد ممکن ایجاد نشود.

حجت همچنین درباره‌ی ملاحظه‌هایی که گاهی از سوی برخی اعضای ایکوموس در نقد وضعیت میراث فرهنگی شده، با اشاره به این‌که این واقعیتی است که وجود دارد، بیان کرد: بیشتر کسانی که با موضوع میراث فرهنگی آشنا هستند، تقریبا افکار مشترکی در این‌باره دارند. برخی از آن‌ها ممکن است عضو ایکوموس یا سازمان میراث فرهنگی و یا هر دو باشند و به دلایل مختلف مانند قراردادهایی که دارند خود را خیلی، در معرض خطر مصاحبه یا نقد کردن قرار ندهند؛ ولی با در نظر گرفتن تمام این واقعیت‌ها باید به میراث فرهنگی خدمت کرد.

من جوان نیستم که شمشیرم را بکشم و جلو بروم

وی در پاسخ به خبرنگار ایسنا که این شرایط چیزی نیست که دوست‌داران و کارشناسان قدیمی میراث فرهنگی از ایکوموس انتظار دارند، ادامه داد: آنچه من به‌عنوان رییس ایکوموس ایران در این شرایط به آن توجه می‌کنم این است که با همین افرادی که در اختیار دارم باید ایکوموس را اداره کنم. من جوان نیستم که فقط ایده‌آل‌ها را در نظر بگیرم، شمشیرم را بکشم و جلو بروم. این راهش نیست، زیرا لطمات بیشتری به‌دنبال خواهد داشت. برخی افرادی که در حوزه‌ی میراث فرهنگی فعال هستند با سازمان میراث فرهنگی همکاری می‌کنند یا در دانشگاه‌ها و مراکز دیگر حضور دارند. آنچه ما را به نتیجه می‌رساند واقع‌گرایی است، اما اگر بخواهیم شلوغ کنیم نتیجه‌ی مطلوب نخواهد داشت.

او اظهار کرد: علاوه بر این‌ها، مسائل بسیاری وجود دارند که برای آن‌ها خون به دل می‌شویم، ولی چاره‌ای وجود ندارد.

رییس ایکوموس ایران درباره‌ی این‌که آیا ارجاع مواردی که در حوزه‌ی میراث فرهنگی رخ می‌دهد به ایکوموس بین‌المللی می‌تواند به‌عنوان راهکار استفاده شود؟ توضیح داد: این امر خیلی دقیق و حساس است و من هرگز یک خطاکار داخلی را با یک فرد خارجی عوض نمی‌کنم، یعنی برای اعلام یک کار خطای داخلی به یک فرد یا نهاد خارجی مراجعه نمی‌کنم. در واقع، یارکشی کردن از نیروی خارجی و استفاده کردن از آن‌ها برای جلوگیری از یکسری فعالیت‌ها، بیشتر از نفع، ضرر دارد؛ ولی جایی که حقیقتا راه وجود دارد، قانون اجازه می‌دهد و توصیه‌های علمی بین‌المللی می‌تواند مؤثر باشد و گوش‌ها را شنواتر کند، از آن‌ها استفاده می‌کنیم.

اکنون اشتیاق نسبت به میراث فرهنگی آتش زیر خاکستر است

حجت در ادامه‌ی صحبت‌های خود درباره‌ی برنامه‌ریزی‌های آینده‌ی ایکوموس، بیان کرد: برنامه‌ی آینده‌ی ایکوموس ایران این است که فعالیت‌هایش موجب ارتقای سطح آگاهی و علاقه‌ی مردم به میراث فرهنگی شود تا از این طریق، مسأله‌ی حفاظت را تقویت کنیم. حفاظت از طریق آموزش، بنیادی‌ترین راهی است که در دنیا شناخته می‌شود.

او افزود: اگر ایکوموس می‌خواهد کار واقعی خود را انجام دهد و به حفاظت از میراث فرهنگی در ایران کمک کند، در مقاطع مختلف واکنش‌هایی را می‌تواند داشته باشد یا بیانیه صادر کند؛ ولی اگر می‌خواهد مردم به میراث فرهنگی کشور توجه کنند باید کار بلندمدتی انجام دهد و راه این کار نیز از مسیر آموزش می‌گذرد. در این‌باره برگزاری کارگاه، سخنرانی‌، انتشارات و راه‌اندازی سایت، در راستای ارتقای فهم عمومی نسبت به میراث فرهنگی انجام شده‌اند.

وی با بیان این‌که واکنش‌ها و درگیر شدن‌های موردی مُسکن و موقتی است، ادامه داد: اگر امروز در کشورهای دنیا کسی حاضر نیست خراشی به آجرهای یک ساختمان وارد کند، به‌دلیل درک و فهمی است که مردم نسبت به موضوع پیدا کرده‌اند و ایجاد چنین جوی بزرگ‌ترین هدف من است.

حجت در پاسخ به این‌که این آموزش و درک و فهم چگونه قرار است به سطح عامه‌ی مردم وارد شود؟ گفت: براساس آمارهای بین‌المللی وضعیت و کمک‌های مالی به NGOها بسیار متفاوت نسبت به ایران است و اینجا هیچ نهاد و دستگاهی کمکی نمی‌کند. بنابراین برگزاری نشست‌های عمومی‌تر جزو آرزوهای ماست، ولی باید امکانات بیشتری فراهم شود. با این حال اکنون اشتیاق نسبت به میراث فرهنگی در ایران در میان آحاد مردم از روستایی ساده‌دل تا استاد دانشگاه پایتخت‌نشین وجود دارد، ولی آتشی زیر خاکستر است. یقین دارم اگر یک برنامه‌ی آموزشی خوب در ایران برگزار شود این آتش، شعله‌ور خواهد شد.

ثبت جهانی بدون نظر ایکوموس انجام نمی‌شود

او در ادامه درباره‌ی ثبت جهانی آثار و نقش ایکوموس ایران در پرونده‌های تهیه‌شده در کشور توضیح داد: ایکوموس درباره‌ی آثاری که برای ثبت شدن در فهرست میراث جهانی انتخاب می‌شوند دخالتی ندارد و نمی‌تواند هم داشته باشد؛ ولی ثبت جهانی بدون نظر ایکوموس انجام نمی‌شود. در واقع، اگر ایراد یا مطلب اشتباهی وجود داشته باشد آن را یادآور می‌شویم، ولی اگر نقصی وجود داشته باشد زیاد به آن کاری نداریم.

وی اظهار کرد: البته به‌طور کلی با جهانی شدن آثار تاریخی کشور مخالف نیستم، اما معتقدم توجه زیاد به ثبت جهانی، روش درستی برای حفاظت از آثار تاریخی نیست.

شاید تا یک سال دیگر تدوین منشور ملی مرمت تمام شود

رییس ایکوموس ایران همچنین درباره‌ی تهیه‌ی منشور ملی مرمت، توضیح داد: تا کنون بیشتر از ۱۵۰ جلسه‌ی سه تا چهار ساعته در این‌باره برگزار شده است. برای این کار دو روش وجود دارد؛ نخست این‌که مانند قانون عتیقات سال ۱۳۱۰ که آن را از روی یک قانون اروپایی تهیه کردند و فقط برخی کلمات آن را تغییر دادند، عمل کنیم که به این ترتیب، کار در مدت دو یا سه ماه تمام می‌شد؛ ولی اگر بخواهیم یک منشور ملی حفاظت بنویسیم باید تمام خصوصیات فرهنگی را که در کشور ما وجود دارد در این منشور منعکس کنیم.البته کشورهای معدودی چنین کاری را انجام داده‌اند و طبیعتا کار سنگینی خواهد بود. در این راستا تا کنون بررسی‌هایی انجام شده و نسخه‌هایی از آن در اختیار طرف قرارداد (سازمان میراث فرهنگی) قرار گرفته است. در حال حاضر نیز به مرحله‌ی تهیه‌ی پیش‌نویس اولیه با نگاه به وضعیت حفاظت در ایران و تنظیم خصوصیات آن رسیده‌ایم که کار پیچیده‌ای است و شاید تا یک سال آینده آن را بتوانیم تمام و عرضه کنیم.

او یادآوری کرد: ایکوموس ایران قراردادی را برای تهیه‌ی منشور ملی مرمت با سازمان میراث فرهنگی دارد که سازمان این کار را در زمان دکتر شیرازی به ایکوموس محول کرد. البته پس از درگذشت دکتر شیرازی وقفه‌ای پیش آمد و پس از مدتی ادامه‌ی کار پیگیری شد.

وی همچنین در پاسخ به این‌که چرا یکی از جلسه‌های ایکوموس بین‌الملل در ایران برگزار نمی‌شود؟ توضیح داد: ‌یک‌بار دعوتی از سوی یکی از اعضای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری که در کنفرانسی شرکت کرده بود، انجام شد؛ اما این کار ملاحظات مفصل و سیاسی سنگینی دارد و عملی کردن به آن سخت است. علاوه بر این، مخارج بسیار سنگینی دارد و وضعیت میراث فرهنگی در ایران در شرایطی نیست که با دعوت کردن از کارشناسان دنیا بخواهیم پُز آثار تاریخی خود را بدهیم. بنابراین از آنجا که تصمیم ناپخته‌ای بود، ایران عذرخواهی کرد و جلسه‌ای که قرار بود حدود سه ماه پیش در ایران برگزار شود، در پاریس برگزار شد.

به چگونه اداره شدن سازمان کاری نداریم؛ نگران حفاظت از آثار تاریخی هستیم

حجت در بخش پایانی گفت‌و‌گوی خود با خبرنگار ایسنا درباره‌ی مهم‌ترین تغییری که در دور جدید فعالیت‌های ایکوموس باید انجام شود، بیان کرد: مهم‌ترین تغییر، میزان فعالیت ما خواهد بود. با این‌که در دوره‌ی اخیر، ایکوموس نسبت به دوره‌های قبل فعالیت بیشتری داشت و همه‌ی جلسات هیأت مدیره‌اش تشکیل شد، ولی این میزان از حرکت راضی‌کننده نیست. به این ترتیب برای افزایش فعالیت‌ها باید جلسات علمی و انتشارات بیشتری داشته باشیم. همچنین باید گزارش‌های بیشتری را بگیریم و روی سایت منتشر کنیم. علاوه بر این، اگر گوش شنوایی باشد تذکرهایی را که لازم است مطرح می‌کنیم. البته اگر شرایط مناسب‌تری برای قبول توصیه‌های ایکوموس فراهم شود، به‌طور طبیعی فعالیت‌های ما نیز افزایش می‌یابد.

او اضافه کرد: به‌نظر می‌رسد تغییر عمده‌ای در سیاست‌های سازمان میراث فرهنگی رخ نداده است، ایکوموس نیز حساسیت خاصی نسبت به این‌که سازمان چه می‌کند و چگونه اداره‌ می‌شود ندارد، ما فقط نگران این هستیم که آیا آثار به‌درستی حفاظت می‌شوند یا خیر، زیرا وقتی به شهرستان‌ها سفر می‌کنیم و شرایط را می‌بینیم، متوجه می‌شویم کوتاهی‌هایی وجود دارد.

گفت‌وگو از پرستو فرهادی، خبرنگار ایسنا

لینک اصلی خبر